Ojciec terapii schematu, Jeffrey Young wyodrębnił pięć grup schematów. Jedną z grup jest właśnie ta, dotycząca “osłabionej autonomii i braku dokonań”. Nieadaptacyjne schematy z tego obszaru dotyczą trudności w budowaniu poczucia sprawczości, niezależności i wiary we własne możliwości. Osoby, które noszą te schematy, często żyją w przekonaniu, że „same sobie nie poradzą” i potrzebują innych, żeby przetrwać. Uważają, że są słabsze i mniej zaradne, od innych, a świat jest zbyt trudny i przytłaczający, by mogły funkcjonować w nim samodzielnie. W ich codziennym doświadczeniu może pojawiać się dużo lęku i niepewności, zwątpienia w siebie oraz przekonanie, że inni są bardziej kompetentni, dojrzali czy zaradni.
Często “nosicielami” tych schematów są osoby, które dorastały w środowisku nadopiekuńczym, kontrolującym albo takim, które nie dawało przestrzeni do rozwijania autonomii i wiary we własne możliwości. Ze strony osób dorosłych, szczególnie tych najbliższych, brakowało zdrowego przewodnictwa, wsparcia, tworzenia warunków do bezpiecznego eksplorowania życia oraz uczenia się ponoszenia porażek i osiągania sukcesów. Osoby, noszące te schematy być może słyszały, że są „za wrażliwe”, „nie poradzą sobie”, „muszą uważać”. Mogły słyszeć krytykę, gdy doświadczały potknięć. Mogły być także wyręczane i chronione przed popełnianiem błędów. Zdarza się również, że dziecko funkcjonowało w atmosferze lęku, chaosu lub nieprzewidywalności, przez co zaczęło postrzegać otaczający świat jako miejsce niebezpieczne i trudne do samodzielnego eksplorowania. Rodziny tych osób często tworzą klimat uwikłania emocjonalnego – np. swoimi działaniami budowały w dziecku poczucie odpowiedzialności za inne osoby z rodziny.
Do tej grupy należą między innymi schematy:
Osoba z tymi schematami może mieć trudność z podejmowaniem decyzji bez wsparcia innych, unikać nowych wyzwań, odkładać ważne działania z obawy przed niepowodzeniem albo stale porównywać się z innymi na swoją niekorzyść. Czasem bardzo pragnie niezależności, ale jednocześnie odczuwa silny lęk przed odpowiedzialnością i popełnieniem błędu. Bywa, że mimo posiadanych kompetencji żyje w poczuciu bycia niezaradną i zagubioną, nie wierzy, że może poradzić sobie w różnych obszarach życia. Czuje się mniej zdolną czy mniej przygotowaną do życia niż inni ludzie.
Schematy z tego obszaru nie są dowodem rzeczywistej niekompetencji ani słabości. Najczęściej są echem wczesnodziecięcych doświadczeń, w których zabrakło bezpiecznego wspierania samodzielności, możliwości stopniowego budowania pewności siebie oraz doświadczenia, że można popełniać błędy – próbować, mylić się i nadal być wystarczającym. Terapia schematu i terapia poznawczo-behawioralna pomagają stopniowo odzyskiwać poczucie sprawczości, rozwijać bardziej realistyczny obraz własnych możliwości i budować większe zaufanie do siebie oraz własnych decyzji.
Young, J. E., & Weishaar, M. E. (2013). Terapia schematów. Przewodnik praktyka. Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne.
