Schemat Alienacji, czyli o tym, gdy czujesz, że nie pasujesz.

Na przestrzeni lat obserwujesz, że nie możesz znaleźć swojego miejsca przy innych, czujesz pewien rodzaj niewygody, napięcia i szept w głowie „nie pasuję tutaj”. Może masz swoją grupę, ale mimo to Twoje myśli nadal krążą wokół tego, co różni Cię od innych osób. Towarzyszy Ci poczucie niedopasowania, odizolowania. Brzmi znajomo? To kawałek tego, co może przeżywać osoba nosząca schemat Wyobcowania / Izolacji Społecznej, zamiennie nazywany także Schematem Alienacji.

O co chodzi w tym schemacie?

Osoba, która nosi ten schemat w sobie ma poczucie niedopasowania, odstawania od innych. Wielokrotnie można usłyszeć od tej osoby “ja tu nie pasuję”, “nigdzie nie pasuję”, “jestem inna/inny”. Często czuje, że nie potrafi się odnaleźć pośród innych, nie ma poczucia przynależności do jakiejś społeczności.

To może być o tym schemacie:

• Przede wszystkim zauważasz różnice, które “dzielą” cię od innych.
• Jest Ci trudno lub nie możesz znaleźć podobieństwa między Tobą a innymi osobami z danej społeczności.
• Często starasz się dopasować do innych, by być z nimi.
• Albo… unikasz spotkań, by nie mieć poczucia odmienności.
• Masz poczucie, że inni ludzie są lepiej do siebie dopasowani, ale Ty nie pasujesz do innych.

Co powoduje, że schemat się pojawia?

Schemat alienacji, podobnie jak inne schematy są budowane i utrwalane przez doświadczenia – głównie te dotyczące naszych relacji z innymi. Najczęściej jego korzenie sięgają wczesnych doświadczeń – okresu dzieciństwa i dorastania. W tym okresie jest szczególnie silna jest potrzeba przynależności, akceptacji i bycia „takim jak inni”.

Schemat może rozwijać się, gdy dziecko lub nastolatek doświadcza na przykład:

• poczucia odmienności w rodzinie – np. różnice światopoglądowe, emocjonalne lub temperamentalne, brak dopasowania do stylu funkcjonowania rodziców,
• izolacji społecznej – częste przeprowadzki, zmiany szkół, trudności w nawiązywaniu relacji rówieśniczych, pochodzenie z rodziny dysfunkcyjnej
• wyróżnianie się na tle grupy – inny wygląd (nadwaga, kolor włosów, skóry), niepełnosprawność, różnice w zainteresowaniach, pochodzeniu, sytuacji finansowej rodziny,

Z czasem to przekonanie przestaje być tylko reakcją na konkretną sytuację. Powtarzalność lub dotkliwość doświadczeń mogą przyczynić się do powstania filtra, przez który interpretowane są kolejne doświadczenia. I tak oto powstaje pułapka emocjonalna.

Jeden schemat – trzy sposoby radzenia sobie z nim

Unikanie schematu

Unikanie oznacza, że nie chcę narażać się na sytuacje, w których mogę doświadczyć tego, o czym mówi mój schemat.

Przykład: Natalia woli spędzać czas w samotności. Jeśli zdarza się, że jest zapraszana na wyjścia ze znajomymi – odmawia. Znacznie lepiej czuje się w aktywnościach, w których może być sama, ma przeczucie, ze znowu będzie się czuła za bardzo z boku, jeśli pójdzie z innymi.

Nadkompensacja:

Ta strategia polega na próbie ukrycia poczucia niedopasowania poprzez przesadne dostosowywanie się lub prezentowanie postawy odwrotnej do tej, którą podpowiada schemat.

Przykład: Grzegorz zmienia swoje zainteresowania lub styl bycia w zależności od tego z jakimi osobami się aktualnie spotyka. Gdy widzi się ze znajomymi z pracy – jego upodobania rezonują z ich upodobaniami (ale niekoniecznie z realnymi preferencjami Grześka). Gdy jednak spotyka się ze swoją rodziną – jego upodobania stają się takie jak ich. W ten sposób, Grzesiek nie do końca wie co jemu się podoba, za to dopasowuje się do innych.

Podporządkowanie schematowi

Podporządkowanie oznacza przyjęcie przekonań płynących ze schematu jako prawdy i działanie zgodnie z jego negatywnymi założeniami.

Przykład: Jacek spędzając czas z innymi ludźmi zauważa, że nie pasuje. Różnice między nim, a resztą osób rażą go w oczy. Trudno mu zauważać, że coś jednak może go z tymi osobami łączyć – różnice, które momentalnie wyłapuje przyćmiewają pozostałe aspekty kontaktu z daną grupą. To jeszcze bardziej pogłębia poczucie wyobcowania przy innych.

Masz ten schemat – co dalej?

Praca nad schematem alienacji jest możliwa. Schemat jest czymś, co nabywamy – uczymy się. Oznacza to, że możesz uczyć się jak przeciwdziałać schematowi i budować taki, który będzie dla Ciebie bardziej przyjazny. Praca psychoterapeutyczna może przynieść realne zmiany w jakości relacji oraz poczuciu przynależności. Pomocna w tym procesie jest terapia schematu oraz psychoterapia poznawczo-behawioralna. Pozwalają rozpoznać utrwalone przekonania, reakcje emocjonalne i wzorce behawioralne oraz stopniowo je modyfikować.

W ramach pracy terapeutycznej można:

• nauczyć się rozpoznawać momenty, w których aktywizuje się schemat,
• oddzielać fakty od interpretacji („czy naprawdę nie pasuję, czy to moje przekonanie?”),
• ćwiczyć dostrzeganie podobieństw zamiast automatycznego skupiania się na różnicach,
• wzmacniać poczucie własnej tożsamości i kontakt z własnymi potrzebami,
• stopniowo podejmować nowe doświadczenia społeczne w bezpieczny sposób.

Psychoterapia poznawczo-behawioralna oraz terapia schematu pomaga zrozumieć, skąd wziął się schemat alienacji oraz jak wpływa na codzienne funkcjonowanie. Dzięki pracy nad myślami, emocjami i zachowaniami możliwe jest budowanie bardziej elastycznych przekonań o sobie i innych.

Techniki samopomocowe

Choć głęboka praca nad schematem często wymaga wsparcia specjalisty, istnieją również techniki samopomocowe, z których możesz skorzystać wykonując pierwszy krok do zmiany. W nurcie, jakim jest terapia schematu i psychoterapia poznawczo-behawioralna, dużą rolę odgrywa świadome oglądanie swojego świata wewnętrznego, czyli śledzenie swoich myśli, emocji i zachowań. W odpowiedzi na te obserwacje można dobierać ćwiczenia i eksperymenty.

Co możesz robić:

• Zatrzymuj automatyczne myśli.
  Kiedy pojawia się przekonanie „nie pasuję”, zapisz je i zadaj sobie pytanie: Jakie mam dowody za i przeciw tej myśli?.
• Ćwicz dostrzeganie podobieństw.
  W każdej sytuacji społecznej spróbuj świadomie znaleźć choć jedną rzecz, która Cię z kimś łączy.
• Małe kroki zamiast unikania.
  Jeśli masz tendencję do wycofywania się, zaplanuj krótką, konkretną aktywność społeczną (np. 30 minut spotkania zamiast całego wieczoru).
• Wzmacniaj kontakt ze sobą.
  Zapisuj swoje realne preferencje, potrzeby i wartości – niezależnie od tego, co lubią inni.
• Oddzielaj fakt od interpretacji.
  To, że ktoś był milczący, nie musi oznaczać, że Cię nie akceptuje. Ucz się sprawdzać alternatywne wyjaśnienia.

Regularne stosowanie tych technik może stopniowo osłabiać schemat i budować większe poczucie przynależności. Jeśli jednak poczucie wyobcowania jest silne i utrwalone, warto rozważyć wsparcie, jakie daje współpraca z profesjonalistą. Psychoterapia poznawczo-behawioralna oraz terapia schematu, pozwalają pracować nad schematem w sposób uporządkowany i bezpieczny i co najważniejsze – dopasowane do Ciebie i Twojej historii.